Η έννοια του χαρισματικού

 Η γενική εικόνα που δίνουν οι πηγές μας για τις θεραπείες ασθενών από τους αγίους είναι αρκετά καθαρή και τις τοποθετούν εξολοκλήρου στην περιοχή του θαύματος.

Επιτυγχάνονταν με απλά υλικά μέσα ή χωρίς καμία χρήση υλικών μέσων. Η θεραπευτική πράξη έμοιαζε περισσότερο με μια τελετουργία μεταφοράς θεϊκής δύναμης, αν και ούτε αυτή ήταν πάντα απαραίτητη. Η ικανότητα των ασκητών να θεραπεύουν δεν φαίνεται να στηριζόταν σε κάποια τέχνη, σε κάποια ειδίκευση που απαιτούσε εκπαίδευση ή σε κάποια γνώση.

 Δεν περιγράφεται ως γνώση αλλά ως δύναμη, που είχε ως έδρα της τον άγιο αλλά δεν ανήκε απόλυτα σε αυτόν.

 Η ιδιότητα του χαρισματικού πήγαζε από τις παραδοξότητες του ασκητικού βίου, οι οποίες συγκροτούσαν μια εικόνα υπέρβασης της ανθρώπινης φύσης, αλλά είναι εξίσου σαφές ότι δεν γίνονταν χαρισματικοί όλοι όσοι ακολουθούσαν τον ίδιο βίο. Ο ασκητικός βίος αποτελούσε μια προϋπόθεση, αλλά το ίδιο το χάρισμα συνδεόταν εξίσου με τον χαρισματικό ως άτομο, με την ίδια τη φύση του, όπως το θέτουν κάποιες φορές οι πηγές μας. Είναι σαφές ότι υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση στην εικόνα του χαρισματικού προσώπου, δεδομένου ότι το χάρισμα παρουσιάζεται άλλοτε ως μέρος της φύσης του αγίου και άλλοτε ως αποτέλεσμα του ασκητικού βίου. 

Το πρόβλημα ερμηνείας που τίθεται από τις αντιφάσεις των πηγών μας μπορεί ίσως να αντιμετωπιστεί αν προσφύγουμε σε κάποιο θεωρητικό ερμηνευτικό μοντέλο, όπως αυτό που έχει διατυπωθεί από τον Μαξ Βέμπερ για το χάρισμα και τον χαρισματικό. Σύμφωνα με τη θεωρία του Βέμπερ, το χάρισμα μπορεί να είναι ένα προίκισμα προσαρτημένο στο πρόσωπο που το κατέχει εκ φύσεως. 

Οι χαρισματικές ιδιότητες αναπτύσσονται μόνο σε όποιον τις διαθέτει ήδη εν σπέρματι, αλλά η ανάπτυξή τους πρέπει να προωθηθεί με κάποιον τρόπο, όπως για παράδειγμα μέσω της ασκητικής.1 Φαίνεται λοιπόν πως το ερμηνευτικό σχήμα του Βέμπερ μας επιτρέπει να δούμε τις δύο πηγές του χαρίσματος να συμβιβάζονται και να εντάσσονται στο ίδιο πρότυπο χαρισματικού.Τα περισσότερα από τα δεδομένα των πηγών φαίνεται να ταιριάζουν πολύ καλά στη θεωρία του Μαξ Βέμπερ. Σύμφωνα με αυτόν, ο χαρισματικός τύπος εξουσίας δεν αντλεί το κύρος του από κανέναν από τους υπάρχοντες θεσμούς ούτε βασίζεται σε κάποια εξειδικευμένη εκπαίδευση. 

Πηγάζει από τον εαυτό του, αναγνωρίζεται από εκείνους στους οποίους απευθύνεται και κρίνεται από την πραγματική επιτυχία του. Ο χαρισματικός είναι ένας φορέας εξαιρετικών δυνάμεων και ιδιοτήτων, οι οποίες τον κάνουν να ξεχωρίζει από τους κανονικούς ανθρώπους και οι οποίες δεν είναι προσβάσιμες από τον μέσο άνθρωπο αλλά θεωρούνται ως θεϊκής προέλευσης ή ως παραδειγματικές. Οι λειτουργίες του μπορεί να διαχωρίζονται σε ιδιαίτερα χαρίσματα, τα οποία ενδέχεται να απαντώνται σε διαφορετικούς φορείς. Η ανάδειξη και η διατήρηση του χαρίσματος προϋποθέτει ότι τόσο ο κύριος φορέας του όσο και οι μαθητές του θα πρέπει να βρίσκονται εκτός των δεσμών αυτού του κόσμου, των καθημερινών επαγγελμάτων και των οικογενειακών καθηκόντων. Η αγαμία και η άρνηση αξιωμάτων αποτελούν την έκφραση της αναπόφευκτης «κοσμοαποστροφής» όλων εκείνων που λαμβάνουν μέρος στο χάρισμα. 

Ο κατεξοχήν τύπος χαρισματικού στο θρησκευτικό πλαίσιο μπορεί να βρεθεί στον τύπο του προφήτη, ο οποίος αντλεί το κύρος του λόγου του από την προσωπική Αποκάλυψη ή τον προσωπικό νόμο, λειτουργεί ως ανανεωτής ή ιδρυτής θρησκείας και η εξαγγελία του μπορεί να γεννά μια νέα κοινότητα 1Σύμφωνα με όσα έχουμε δει ως τώρα, τα περισσότερα από τα παραπάνω χαρακτηριστικά συναντώνται στους χαρισματικούς ασκητές του 4ου αι. Οι δυνάμεις τους δεν πήγαζαν από εκκλησιαστικούς θεσμούς και ιερατικά αξιώματα, αλλά από την εκούσια απάρνησή τους. Η πηγή όλων των χαρισμάτων βρισκόταν στην απομάκρυνσή τους από την κοινωνία και τους θεσμούς της και στην απομόνωση της ερήμου. Μία από τις βασικές εκδοχές του προσωπικού χαρίσματος των ασκητών ήταν πράγματι η προφητική, καθώς πολλοί από αυτούς θεωρούνταν ικανοί να προλέγουν το μέλλον, να αποκαλύπτουν τη βούληση του Θεού και τις κρυφές πράξεις ή σκέψεις των ανθρώπων.

 Όμως τον 4ο αι. μ.Χ. το προφητικό χάρισμα στο πλαίσιο του Χριστιανισμού λειτουργούσε κάτω από αυστηρούς όρους και προϋποθέσεις. Σε αντίθεση με τον προφητικό λόγο στον πρώιμο Χριστιανισμό, ο οποίος είχε τη δυνατότητα να παρέμβει στο ίδιο το χριστιανικό δόγμα, τον 4ο αι. κάθε τέτοια δυνατότητα είχε αποκλειστεί από την ιεραρχία της εκκλησίας. Οι ασκητές μπορεί να είχαν προφητικά χαρίσματα αλλά δεν παρήγαγαν πλέον νέα θρησκευτική γνώση και η προφητική τους ιδιότητα έγινε αποδεκτή στον βαθμό που δεν απειλούσε την πρωτοκαθεδρία του ιερατείου.1 Με αυτούς τους περιορισμούς οι χαρισματικοί της ερήμου ασκούσαν την προφητική τους ιδιότητα με άλλους τρόπους. Έτσι, έχουν θεωρηθεί ως παραδείγματα τοπικών προφητών, που συνήθως στέκονταν σε απόσταση από τις κοινωνίες τους και κινούνταν με ελευθερία μεταξύ διαφορετικών παραδόσεων, συνδέοντας, για παράδειγμα, τη χριστιανική θεολογία με τις παγανιστικές πρακτικές του χώρου στον οποίο εμφανίζονταν.2 Μπορεί να μην αναδιαμόρφωναν τη χριστιανική θρησκεία, όμως δημιούργησαν μια νέα κοινωνία, με το δικό της όραμα και τους δικούς της κανόνες. Αξιοποιούσαν τη χαρισματική τους ιδιότητα για να ιδρύσουν νέους θεσμούς, όπως έκανε ο Παχώμιος ιδρύοντας το πρώτο κοινόβιο.3 Ο λόγος του Παχωμίου είχε τέτοια θεϊκή αυθεντία, που του επέτρεπε να ισχυρίζεται ότι οι γραπτοί νόμοι του κοινοβίου δόθηκαν σε αυτόν από έναν άγγελο.Συνεπώς, αν πράγματι τον 4ο αι. έχουμε στο πλαισίο του μοναχισμού μια επανεμφάνιση του προφητικού χαρίσματος και αν αυτό το προφητικό χάρισμα περιλαμβάνει την ιδιότητα να προκαλεί ευρύτερες πνευματικές αλλαγές, θα πρέπει να εξετάσουμε τον ρόλο των χαρισματικών θεραπευτών και από αυτήν την άποψη.

 Στην ασκητική γραμματεία το χάρισμα της ίασης συχνά συνδυάζεται με το χάρισμα της προφητείας στο ίδιο πρόσωπο. Τη θαυματουργική θεραπεία την εκτελούσαν χαρισματικοί οι οποίοι ταυτόχρονα ήταν και πνευματικοί ηγέτες περισσότερων ή λιγότερων μοναχών. Ανήκαν στην τάξη των πνευματικών πατέρων που δημιουργούσαν θεσμούς, ρύθμιζαν τις ζωές των μοναχών, έθεταν τους κανόνες της ασκητικής ζωής ή άνοιγαν νέους, πιο μοναχικούς, δρόμους. Πιθανότατα, το χάρισμα της ίασης δεν λειτουργούσε ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες ιδιότητες και δραστηριότητες των χαρισματικών προσωπικοτήτων. Το ποια μπορεί να ήταν η βαθύτερη σχέση του με αυτές είναι ένα ζήτημα που θα μας απασχολήσει σε όλη την έκταση της εργασίας.